Zelfmedelijden

God heeft in ieder mens het vermogen gelegd om een zekere hoeveelheid problemen de baas te blijven en ze goed aan te pakken. Dankzij dit vermogen kan men tot ongekende hoogten stijgen. Met de problemen geeft God immers ook de uitkomst. Niemand ontkomt aan de stormen van het leven, maar God laat altijd een weg zien om daar bovenuit te komen.

Men kan echter ook, als reactie op de strijd van het leven, bij de pakken neer gaan zitten en blijven piekeren over se problemen. Men zal daar dan al gauw een prijs voor betalen en er de gevolgen van ondergaan, mentaal, fysiek en emotioneel. Maar vooral ook in geestelijke zin. Mensen die zich in zelfmedelijden verliezen, willen de hele wereld om zichzelf laten draaien. Ongetwijfeld is egocentrisme de oorzaak van dit probleem en dat is zonde. Weinigen echter zijn bereid daar verantwoordelijkheid voor te dragen. Ze hebben altijd wel een verontschuldiging:

  • ‘Het is onder deze omstandigheden toch normaal dat ik me zo beroerd voel’.
  • ‘De problemen die ik heb zijn er toch naar!’

Weinigen komen voor pastorale hulp spontaan met het probleem van zelfmedelijden naar voren. Maar iedere geestelijke werker zal er vroeg of laat op stuiten. Maar weinigen gaan zelf spontaan en bewust met de zonde van zelfmedelijden tot de Heer om die als zonde te belijden. Dat is de reden dat mensen in het pastoraat, die met dit probleem geconfronteerd worden, hier liefdevol, maar ook resoluut mee om moeten gaan. Vastberaden zelfs. Als zelfmedelijden niet op een Bijbelse manier aangepakt wordt, zal men geestelijk niet verder komen. Hoe goed en intensief de pastorale begeleiding ook mag zijn, ze zal weinig kunnen uitrichten. In feite is het slechts verloren tijd.

Wat is het?

Zelfmedelijden is een overdosis aan verdriet over zichzelf. Mensen die er mee zitten, denken meestal in allerlei egocentrische termen: Waarom ik? Waarom moet dit mij overkomen? Ik heb toch ook mijn rechten! Iemand, die zich aan zelfmedelijden overgeeft, verzet zich in wezen tegen God. Misschien doet hij dit bewust, wellicht onbewust. Maar het is om het even: hij verwerpt wat God in zijn leven toestond. Zelfmedelijden geeft in de uiterste consequentie God overal de schuld van.

De Bijbel beschrijft zelfmedelijden als ‘murmureren’. Men moppert als men toelaat dat de omstandigheden van het leven de mens van binnen opvreten. Het woord ‘murmureren’ betekent letterlijk ‘van binnen in brand staan van emotie.’ Het wordt in de Schrift gebruikt in relatie met toorn en jaloezie. Gemurmureer en jaloezie zijn in de Bijbel nauw met elkaar verbonden. Ze houden verband met het gevoel van zelfmedelijden en wel zo, dat men op de duur geestelijk, emotioneel en zelfs fysiek niet meer goed kan functioneren.

In het Oude Testament worden verschillende Hebreeuwse begrippen gebruikt om de ernst van het murmureren aan te geven. Er is sprake van ‘in woede uitbarsten’ (Jes.8:21). Van ‘gramstorig zijn’ (Spr.19:3). Van ‘getergd en tot drift geprikkeld worden’ (1 Sam.1:6). In Leviticus 12:55 wordt hetzelfde begrip gebruikt voor melaatsheid die op een bepaalde plaats ‘ingevreten is’. Zo is ook zelfmedelijden als een ziekte die zich diep invreet en verspreidt en die de mens onrein maakt. Tot het moment bereikt wordt dat de gemeenschap met zijn medemensen onmogelijk gemaakt wordt. Melaatsheid is een beeld van mensen die in zelfmedelijden gedompeld zijn en die – terwijl ze te midden van hun vrienden leven – toch in een volkomen isolement terecht komen.

Uit verschillende woorden die de Schrift voor zelfmedelijden hanteert is het duidelijk dat dit een verfoeilijke emotie is. Zelfmedelijden en afgunst leiden vaak tot ‘piekeren’. Wat niet meer is dan ‘ergens over nadenken zonder actie te ondernemen’. Piekeren is het onafgebroken voeren van gesprekken met zichzelf, zonder dat er ook maar enige aandacht is voor de oplossingen die God aan wil reiken. Als iemand zit te piekeren over problemen die hij al achter de rug heeft, staat hij toe dat dingen die niet eens meer bestaan (dan alleen maar in zijn gedachten) zijn dag vergallen.

Een door God gegeven emotie

Net zoals zorgen maken, is zelfmedelijden een misvorming. Een verkeerd gebruik van een prachtige emotionele rijkdom die God in ieder mens gelegd heeft: bewogenheid en het vermogen om zich in te voelen in de nood van anderen. Om mee-te-lijden! Bewogenheid en verdriet zullen de mens als het goed is tot handelen aanzetten. Tot het ondernemen van stappen om wat aan de problemen en die van anderen te gaan doen. Zo heeft God het uiteindelijk bedoeld.

Verschillende Hebreeuwse en Griekse begrippen in de Schrift geven het vermogen aan om medelijden te tonen. En om mee te voelen met anderen: vriendelijkheid betonen. Genadig zijn. Hulp bieden. Meevoelen met de nood van de ander. Vriendelijk voor anderen zijn. De lasten van de ander dragen. Met anderen meelijden. Innerlijk bewogen zijn. Deze begrippen beschrijven alle een diep innerlijk meeleven, dat alleen dan volkomen bevredigd zal worden, als het vertaald wordt in een poging om de problemen van de ander op te lossen.

Jezus’ karakter is barmhartig

Jezus Christus is barmhartig en bewogen met onze nood. Maar zijn bewogenheid zet Hem altijd aan om voor ons handelend op te treden en ons tegemoet te komen met zijn uitredding. Medeleven is daarom op zichzelf niet zondig. Jezus roept ons juist op om meelevend te zijn (1 Petr.3:8; Rom.12:15; Col.3:12-14). Het vermogen om verdriet te ondergaan is een emotie die door God zelf in ons werd gelegd. Hij deed dat om ons zijn genezende genade te kunnen meedelen. De Heer Jezus kwam om de ‘gebrokenen van hart’ te genezen (Luc.4:18).

Het is goed om verdriet te ondergaan, als het ons maar aanzet tot het ondernemen van Bijbelse actie. Het verdriet over het verlies van een geliefde is aanvaardbaar, zolang dat verdriet ons maar dichter bij de Heer brengt, zodat Hij ons ook zijn vertroosting kan aanreiken. Wij mogen als gelovigen ook wel eens verdrietig zijn – maar niet ‘zoals de andere mensen, die geen hoop hebben’ (1 Thess.3:13). De Heer Jezus onderging verdriet over zijn vriend Lazarus die gestorven was. En Hij huilde over hem! Maar dit diepe verdriet zette Hem aan tot handelen.

Wanneer we toestaan dat ons verdriet zich ontwikkelt tot zelfmedelijden en we helemaal op onszelf geconcentreerd raken zonder dat we ons tot God richten met onze nood, wordt dit een zondige reactie! Zelfmedelijden is een gevaarlijke verdraaiing van een fantastische gave waarmee God de mens gezegend heeft: bewogenheid en medeleven.

Verlies

Er zijn veel omstandigheden in het leven aan te wijzen die tot zelfmedelijden aanleiding kunnen geven. Als een van de eerste noemen we het verlies van een geliefde, verlies van bezit, omstandigheden waarover we de controle verliezen. Dit alles kan als reactie zelfmedelijden wakker roepen. Allerlei gedachten dringen zich dan aan ons op zoals: Waarom moest mij dit overkomen? Wat heb ik gedaan dat ik zo gestraft word. Dat soort uitspraken vindt zijn oorzaak in zelfmedelijden. In plaats van zich tot God te wenden voor hulp, keren mensen zich naar binnen en geven een aanzet tot het destructieve patroon van zelfmedelijden. De Bijbel laat ons zien dat we onszelf en onze omstandigheden in de hand van de Heer moeten geven (Rom.8:28). Hij zal dan alle dingen uitwerken ten goede omdat we Hem liefhebben! In het leven stuiten we op veel omstandigheden waarover we geen controle hebben, maar door onze liefde voor de Heer en ons vertrouwen in zijn steun kan Hij ze alle ten goede keren!

Geschonden rechten

Mensen menen allemaal allerlei rechten in het leven te hebben. En niet ten onrechte! We hebben inderdaad recht op gezondheid. Op vriendschap, een thuis, respect van anderen, financiële zekerheid… en nog zoveel dingen meer. Voor alles zullen we echter onze rechten aan God ter beschikking stellen. Hij is immers degene die volledig recht op ons leven heeft (Rom.12:1,2). Als een van deze rechten ons onder bepaalde omstandigheden onthouden wordt, moeten we ons bewust zijn, dat ook dit tot ons welzijn kan uitwerken. Een overtrokken aandacht voor ‘mijn rechten’ leidt alleen maar tot zelfmedelijden. Als de dingen niet zo uitgewerkt worden als wij wel zouden willen, verliezen we ons in medelijden met onszelf. Dit is de wortel van egocentrisme en hoogmoed!

Een voorbeeld van dit gevaar is de profeet Jona. Hij vond dat hij het recht had het oordeel van God, dat Hij als profeet over Ninevé had aangekondigd, ook inderdaad over die stad te zien losbreken. Sommige mensen zijn zo. Ze hebben er plezier in om te zien hoe anderen in het ongeluk worden gestort. Een typisch staaltje van eigengerechtigheid! Jona had een krachtdadige ontmoeting met God nodig om hem van zijn zelfmedelijden af te krijgen.

Zonden

Zonden kunnen een vernietigende werking in ons leven hebben, ook op lange termijn, We kunnen onze zonden allang aan God beleden hebben en van Hem vergeving hebben ontvangen, terwijl we toch nog met de gevolgen zitten. Wie zondigt, oogst vaak veel later wat hij ooit heeft gezaaid (Gal.6:7,8). Als we zo tegen de gevolgen van ons falen aankijken, is het gevaar groot dat we een gevoel van zelfmedelijden ontwikkelen. Dat we ons voortdurend afvragen: ‘Waar heb ik dit allemaal aan verdiend?’

Als we onze zonden belijden betekent dat voor ons dat we ons tegenover de Heer voornemen om nooit meer op de zaak terug te komen. Omdat Hij er niet meer op terug komen wil! Als we ons nu in zelfmedelijden verliezen, verbreken we deze belofte. Het overspel dat Koning David met Bathseba beging had verstrekkende gevolgen. Hoewel hij Gods vergeving ontving, leed hij nog lang daarna onder de reacties die zijn zonde teweeg bracht (Psalm 32:1-5). David echter wist de gevolgen van zijn zonden met opgeheven hoofd te dragen. Hij gaf zich niet over aan zelfmedelijden. Ongetwijfeld is dit een van de redenen waarom God David zo bijzonder liefhad (Hand.13:22). David was bereid volle verantwoordelijkheid voor zijn daden te dragen.

De gevolgen

De zonde van zelfmedelijden heeft een vernietigende uitwerking. Deze zonde leidt vaak tot andere zonden zoals depressie, wanhoop en zelfs zelfmoord. Het patroon is altijd dat zondige reacties op problemen de problemen steeds weer versterken en tot verdere problemen leiden. Aan de andere kant kan zonde alleen overwonnen worden door gehoorzaamheid aan het Woord van God. Door te leven uit de kracht van God. Het verband tussen zelfmedelijden en toorn is heel duidelijk. Ook afgunst is het gevolg van zelfmedelijden – het is het trekken van vergelijkingen van ons eigen leven in het licht van de voorspoed van anderen. Als we afgunst zijn volle loop laten, kan dit zelfs tot moord leiden (Matth.27:18). Zelfmedelijden hindert ons in onze gemeenschap met God. Door zelfmedelijden kunnen we niet langer door de Heer gebruikt worden en kunnen we ook niet langer tot zegen van anderen gesteld worden. Hoe kunnen we God verheerlijken wanneer we ons aan zelfmedelijden overgeven?

Bevrijding

Het is niet makkelijk om met zondige gewoonten te breken, maar in de kracht van God moet het mogelijk zijn. We moeten dan als gelovigen wel een Bijbelse, op God gerichte opstelling tegenover onze problemen zoeken:

  1. Een eerste stap naar bevrijding van zelfmedelijden is bekering! Zelfmedelijden is zonde! Als we niet bereid zijn dat onder ogen te zien, is er maar heel weinig hoop om zelfmedelijden te overwinnen. Als het echter een zonde is en God zegt dat het zonde is, dan moeten we ons daarvan bekeren. En vergeving vragen opdat we van dit kwaad gereinigd kunnen worden. Er is hoop voor hen die door zelfmedelijden overweldigd zijn
  2. Een tweede stap is: niet langer op een negatieve manier over onszelf spreken en denken. ‘Mijn situatie is volkomen hopeloos’, belijden we vaak. ‘Voor mij is er geen enkele oplossing meer’. Dit is echter een grote leugen. Met God is geen enkele situatie hopeloos. God kan de meest gebroken levens in zijn hand nemen en er nog iets moois van maken. Aan ons negatief gepraat over onszelf moet een eind komen. Onze leugens over onszelf moeten plaats maken voor de waarheid van God.
  3. Dan is er nog iets: we moeten niet alleen de zonde van zelfmedelijden afzweren, we moeten er ook iets voor in de plaats stellen. Een nieuwe manier van leven – de wijze waarop God wil dat we leven. Voor alles moet zelfmedelijden vervangen worden door vertrouwen in God (Ps.37:1-11).
  4. Vervolgens moeten we leren onze aandacht te richten op anderen, omdat iemand met zelfmedelijden altijd maar met zichzelf bezig is. Zoals de Heer zelf moeten we bewogen worden met de nood van anderen en deze bewogenheid op zijn beurt omzetten in bewuste acties die we ondernemen. Er ligt een grote bevrediging in het dienen van anderen. De grootste in het Koninkrijk van God is immers ieder anders dienaar (Matth.23:11).
  5. Tot slot zullen we om met zelfmedelijden te breken ook een stuk zelfdiscipline moeten aanleren! De Bijbel levert nogal wat commentaar – denk maar eens aan de Spreuken – op luiheid, op nalatigheid, op de weigering om verantwoordelijkheden te dragen. Zelfmedelijden leidt vaak tot passiviteit. Vaak zoeken mensen die zich aan zelfmedelijden overgeven het gezelschap van anderen die met hetzelfde probleem zitten, om zich samen in de problemen te wentelen. Voor een ogenblik mogen ze zich daar misschien wel beter bij voelen. Maar de zonde van zelfmedelijden zal zijn grip over hun leven verstevigen als ze haar niet belijden en er bewust mee breken.

Genezing

Het goede nieuws voor mensen die met zelfmedelijden worstelen, is dat Jezus kwam om gebrokenen van hart te helen. Maar meer dan dat. Hij kwam om ons te leren op een goddelijke manier op de noden en teleurstellingen in ons leven te reageren.